Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Bir araştırma sorusu, bir çalışmanın yanıtlamaya çalıştığı tek ve açık sorudur ve çalışmanın neredeyse her şeyini belirler.
Caraka Sū. 25'te geniş bir soru dokuz ayrı yanıt üretti; Ātreya bunu yağ değirmeni çevresinde dönmeye benzetti.
Agniveśa'nın miktar, zaman, yer, beden ve yaşı soran sorusu, bir soruyu daraltmanın klasik bir örneğidir.
PICO bir soruyu hasta grubu, uygulama, karşılaştırma ve sonuç olarak dört öğeye ayırır; en çok tedavi sorularına uyar.
Yanıtlanabilir bir soru, ayrıca yararlı olup olmadığı sorulmadan bir çalışmaya dönüştürülmez.
Çanakkale'deki tahtada yazan ilk cümle bir soru değil bir umuttu; araştırmacının çektiği çizgi onu bir soruya çevirdi.
Açılış sahnesi
Tahtaya büyük harflerle tek bir cümle yazılmıştı: «Ayurveda işe yarıyor mu?» Altında, toplantıya katılan dokuz uygulayıcının her biri bir yanıt not etmişti. Biri «evet, binlerce yıldır» yazmıştı. Biri «danışanlarım daha iyi hissediyor». Biri «modern bilim bunu ölçemez». Biri yalnızca bir soru işareti koymuştu.
Çanakkale'de, boğaza bakan bir kültür merkezinin toplantı odasında küçük bir meslek derneği, ilk araştırmasını planlıyordu. Bir bağışçı bulmuşlardı ve bütçe küçük ama gerçekti. Dernek başkanı tahtadaki cümleyi gösterdi: «İşte sorumuz bu. Bir yıl içinde yanıtını bulacağız.»
Toplantıya davet edilen bir halk sağlığı araştırmacısı, tahtaya bir süre baktı. Sonra kalktı, başkanın cümlesinin altına bir çizgi çekti ve yeni bir satır yazdı: «Kimde? Neyi? Neyle karşılaştırarak? Neyi ölçerek?» Odada uzun bir sessizlik oldu.
Bu derste ne olacak
Bu ders, Ayurveda Araştırma, Hukuk ve Etik Akademisi'nin ilk dersi. Akademi, Ayurveda'yla ilgili bir iddiayı nasıl sınayacağımızı, bir çalışmayı nasıl okuyacağımızı ve araştırmanın hukuki ve etik çerçevesini anlatıyor. Her şey bir sorudan başlar; bu yüzden ilk ders sorunun kendisine ayrıldı.
Ders üç duraktan geçiyor. Önce Caraka'nın bir bilgeler toplantısını anlatan bölümü okunuyor: büyük bir soru sorulduğunda neden dokuz ayrı yanıt çıktığını ve tartışmanın nasıl daha küçük, yanıtlanabilir sorulara indiğini. Ardından bugünkü klinik araştırmanın en yaygın soru kalıbı, PICO, ve onun sınırlarını ölçen bir çalışma geliyor. Son durakta, yanıtlanabilir bir sorunun yararlı bir soru olup olmadığını tartan ölçütler var.
Dernek başkanı, uygulayıcılar ve araştırmacı bu ders için tasarlanmış kişilerdir; durumlardaki kişiler de hayal ürünüdür.
Sıfır noktası
Bir araştırma sorusu, bir çalışmanın yanıtlamaya çalıştığı tek ve açık sorudur. Sorunun biçimi, çalışmanın neredeyse her şeyini belirler: kimlerin katılacağını, neyin uygulanacağını, neyle karşılaştırılacağını, neyin ölçüleceğini ve ne kadar süreceğini. Kötü kurulmuş bir soru, ne kadar özenli yürütülürse yürütülsün, kimseye bir şey söylemeyen bir sonuç üretir.
«Ayurveda işe yarıyor mu?» sorusu bu yüzden bir araştırma sorusu değildir. Ayurveda tek bir uygulama değil; beslenme önerilerinden bitki karışımlarına, yağ masajından arındırma uygulamalarına kadar uzanan bir bilgi ve uygulama dizgesidir. «İşe yaramak» da tek bir şey değildir: ağrının azalması, kan şekerinin düşmesi, uykunun düzelmesi ya da yalnızca daha iyi hissetmek olabilir. Bu soru, ancak çok daha küçük sorulara bölündüğünde sınanabilir.
Mekanizma — bilgeler toplantısı
Caraka Sūtrasthāna'nın yirmi beşinci bölümü, bir sorunun nasıl dağıldığını ve nasıl toparlandığını anlatan bir sahneyle açılır. Kāśi kralı Vāmaka, bilgelerin toplandığı bir meclise gelip büyük bir soru sorar.
Bu sahnenin dikkat çekici yanı, dokuz yanıtın dokuzunun da kendi içinde savunulabilir olmasıdır. Sorun yanıtlarda değil sorudadır: «insan ve hastalıkları nereden gelir» o kadar geniştir ki her bilge kendi alanından bir yanıt bulur ve hiçbiri öbürünü çürütemez. Ātreya'nın yağ değirmeni benzetmesi, kötü kurulmuş bir sorunun ürettiği tartışmayı anlatır: hareket vardır, ilerleme yoktur.
Ardından tartışma daralır. Vāmaka ikinci bir soru sorar: sağlıklı birleşimden doğan insanın ve sağlıksız birleşimden doğan hastalıkların büyümesinin nedeni nedir? Ātreya'nın yanıtı yararlı yiyeceğin büyütüp yararsız yiyeceğin hastalık getirdiğidir. Ve tam burada Agniveśa, bugünkü bir araştırmacının sorabileceği soruyu sorar.
Agniveśa'nın sorusu, «bu besin yararlı mı» sorusunu «bu besin, bu miktarda, bu zamanda, bu kişide yararlı mı» sorusuna çevirir. Bu, bugünkü klinik araştırmanın da yaptığı şeydir. Ama Agniveśa'nın sorusu yine de bir sınanma biçimi önermez: kişileri karşılaştırmayı, sonucu ölçmeyi, rastlantıyı ayırmayı anlatmaz. Klasik metin sorunun nasıl daraltılacağını gösterir; daraltılmış sorunun nasıl sınanacağı bu akademinin sonraki derslerinin konusudur.
Mekanizma — PICO ve sınırları
Bugün klinik araştırmada bir soruyu daraltmanın en yaygın kalıbı dört harfle anılır: PICO. Kalıp, bir sorunun dört öğesini ayrı ayrı yazmayı ister: kimde ya da hangi sorunda (P), hangi uygulamanın (I), neyle karşılaştırıldığında (C), hangi sonucu (O) değiştirdiği.
Tahtadaki soru bu kalıba yerleştirildiğinde şöyle bir şeye dönüşebilir: dizinde kireçlenme olan elli yaş üstü yetişkinlerde (P), sekiz haftalık bir yağ masajı ve hareket programı (I), yalnızca hareket programıyla karşılaştırıldığında (C), ağrı puanını azaltır mı (O)? Bu soru, «Ayurveda işe yarıyor mu» sorusundan çok daha küçüktür. Ama yanıtlanabilir; ve yanıtı ne çıkarsa çıksın, bir şey öğretir.
Huang çalışmasının bulgusu iki ders verir. Birincisi, gerçek hayatta sorulan soruların neredeyse hiçbiri kendiliğinden PICO biçiminde doğmaz; soruyu bu biçime getirmek bir emek gerektirir. İkincisi, her soru PICO'ya uymaz. «Bu yakınmanın nedeni ne?» ya da «bu hastalık nasıl seyreder?» gibi sorular başka kalıplar ister. PICO bir düşünme aracıdır, bir zorunluluk değildir.
Bir de sorunun «P»sine dikkat etmek gerekir. Bir çalışmanın kimlerde yapıldığı, sonucunun kimlere taşınabileceğini belirler. NHS'in egzama sayfası, egzamanın her tende aynı renkte görünmediğini, koyu tende morumsu ya da grimsi olabildiğini anlatır. «Kızarıklığın azalması»nı sonuç ölçütü seçen ve yalnızca açık tenli katılımcılarla yapılan bir egzama çalışması, koyu tenli kişiler için neredeyse hiçbir şey söylemez.
Mekanizma — yanıtlanabilir olan yararlı mı
Bir sorunun yanıtlanabilir olması, onun sorulmaya değer olduğu anlamına gelmez. Çok iyi kurulmuş bir soru, kimsenin ihtiyaç duymadığı bir şeyi de sorabilir. Bu yüzden bir araştırma sorusu ikinci bir sınavdan geçer: yararlı mı?
Çanakkale'deki dernek bu ölçütleri sırayla uyguladığında birkaç sorunla karşılaşır. Bağlama yerleştirme ölçütü, dernekten önce şunu sormasını ister: bu soru daha önce sorulmuş mu? Bilgi kazancı ölçütü, küçük bütçeyle kaç kişinin izlenebileceğini ve bu sayının bir şey söylemeye yetip yetmeyeceğini sordurur. Hasta merkezlilik ölçütü ise derneğin en çok merak ettiği soru ile danışanlarının en çok önemsediği sorunun aynı olup olmadığını sordurur.
Bu ölçütlerin hiçbiri Ayurveda'ya özgü değildir. Bir ilaç firmasının araştırma sorusu da, bir üniversite kliniğinin sorusu da aynı sınavdan geçer. Ayurveda araştırmasını güçlendirecek olan da, ona özel bir ölçüt aramak değil, bu ortak ölçütleri karşılayan sorular sormaktır.
Usta katmanı — soru sormayı öğretmek
Bir uygulayıcı bir araştırmacı olmak zorunda değildir. Ama her gün araştırma sonuçlarıyla karşılaşır: bir broşürde, bir reklamda, bir danışanın okuduğu haberde. Bu sonuçları tartmanın ilk adımı, onları üreten soruyu bulmaktır. Bu çalışma kimde, neyi, neyle karşılaştırarak, neyi ölçerek sordu?
Danışma odasında da aynı beceri işe yarar. Bir danışan «bu bitki bana iyi gelir mi» diye sorduğunda, uygulayıcı soruyu daraltabilir: hangi yakınma için, ne kadar süre, neyle karşılaştırıldığında ve neyin değişmesini umuyorsunuz? Bu sorular danışana kesin bir yanıt vermez, ama beklentisini gerçekçi bir yere koyar.
Kapanış katmanı — bu dersin sınırı
Bu ders bir araştırma sorusunun nasıl kurulduğuna üç yerden baktı. Caraka Sū. 25'teki bilgeler toplantısı, geniş bir sorunun dokuz ayrı yanıt ürettiğini ve Ātreya'nın bunu yağ değirmeni çevresinde dönmeye benzettiğini gösterdi; Agniveśa'nın miktar, zaman, yer, beden ve yaşı soran sorusu ise sorunun nasıl daraltılacağının klasik bir örneğini verdi.
PICO çerçevesi bugün bu daraltmanın en yaygın kalıbıdır; Huang çalışması ise gerçek soruların nadiren bu kalıba kendiliğinden uyduğunu ve çerçevenin en çok tedavi sorularına yaradığını gösterdi. Ioannidis'in ölçütleri, yanıtlanabilir bir sorunun aynı zamanda yararlı olup olmadığını tartmanın yolunu verdi.
«Ayurveda işe yarıyor mu» bir araştırma sorusu değildir; bir sorunun ne sorduğu, kimde, neyi, neyle karşılaştırarak ve neyi ölçerek sorduğu yazılmadan bir sonuç okunmaz.
Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler
Yaygın yanlışBir geleneğin bütününün «işe yarayıp yaramadığının» tek bir çalışmayla sınanabileceği sanılır.
Bir çalışma ancak belirli bir uygulamayı, belirli kişilerde, belirli bir sonuç için sınayabilir.
Yaygın yanlışBir konunun başlığının bir araştırma sorusu olduğu düşünülür.
«Ayurveda ve uyku» bir konudur; bir soru kimde, neyin, neyle karşılaştırıldığında, neyi değiştirdiğini sorar.
Yaygın yanlışHer araştırma sorusunun PICO kalıbına uyması gerektiği sanılır.
PICO en çok tedavi sorularına uyar; neden, tanı ve gidiş soruları başka kalıplar ister.
Yaygın yanlışYanıtlanabilir her sorunun sorulmaya değer olduğu düşünülür.
Bir soru, önemli bir sorunu ele alıp almadığına, önceki kanıtlarla ilişkisine ve hastaların önceliklerine göre de tartılır.
Yaygın yanlışBir çalışmanın sonucunun herkese taşınabileceği sanılır.
Sonuç, çalışmanın yapıldığı kişilere benzeyenler için en güvenilirdir; örneğin yalnız açık tenli kişilerde ölçülen bir deri sonucu koyu tende geçerli olmayabilir.
Aklında kalsın
Bir araştırma sorusu, bir çalışmanın yanıtlamaya çalıştığı tek ve açık sorudur ve çalışmanın neredeyse her şeyini belirler.
Caraka Sū. 25'te geniş bir soru dokuz ayrı yanıt üretti; Ātreya bunu yağ değirmeni çevresinde dönmeye benzetti.
Agniveśa'nın miktar, zaman, yer, beden ve yaşı soran sorusu, bir soruyu daraltmanın klasik bir örneğidir.
PICO bir soruyu hasta grubu, uygulama, karşılaştırma ve sonuç olarak dört öğeye ayırır; en çok tedavi sorularına uyar.
Yanıtlanabilir bir soru, ayrıca yararlı olup olmadığı sorulmadan bir çalışmaya dönüştürülmez.
Çanakkale'deki tahtada yazan ilk cümle bir soru değil bir umuttu; araştırmacının çektiği çizgi onu bir soruya çevirdi.
Sonraki derse köprü
Bu dersin sonunda dernek başkanı bir görev yazdı: seçtikleri sorunun daha önce sorulup sorulmadığını öğrenmek. Ioannidis'in ölçütlerinden biri de tam olarak bunu ister: yeni bir çalışmadan önce, önceki kanıtların sistemli biçimde değerlendirilmesi.
Bir sonraki ders Literatür taraması.
O derste sorulacaklar şunlar: bir sorunun daha önce yanıtlanıp yanıtlanmadığı nasıl araştırılır, bir taramayı sistemli yapan nedir, ve bir konuda yayımlanmış çalışmaların çokluğu neden her zaman kanıtın gücü anlamına gelmez?