Önce özete göz atDersin sonundaki özet, okumaya başlamadan önce yol haritası olarak.
Gözlemsel tasarımlarda araştırmacı olanı izler; deneysel tasarımlarda uygulamayı kendisi verir ve kimin alacağına kendisi karar verir.
Vaka sunumu ve vaka serisi bir soru ortaya atabilir, ama karşılaştırma içermediği için yanıtlayamaz.
Caraka'nın tedaviye yanıttan tanı çıkaran yöntemi, kontrol grubu olmayan tek kişilik bir denemedir.
Hormon tedavisinde büyük bir kohort çalışması koroner riskin yarıya indiğini, kura ile yapılan bir deneme ise arttığını buldu.
Her tasarımın yanıtlayabildiği bir soru ve yanılabildiği bir yer vardır.
Derneğin masasındaki dört kâğıt dört kanıt değil, dört ayrı ağırlıktaydı; en hafifi, tek bir hastanın hikâyesiydi.
Açılış sahnesi
Dört çalışmanın çıktısı masanın üzerinde yan yana duruyordu. Gönüllü eczacı her birinin ilk sayfasına bir renkli kâğıt yapıştırmıştı. Birinci çalışma tek bir hastanın hikâyesiydi. İkincisi, bir klinikte bir yıl boyunca masaj alan otuz hastanın kayıtlarına bakmıştı. Üçüncüsü yağ masajı alanları almayanlarla karşılaştırmış, ama kimin hangi grupta olacağına hastalar kendileri karar vermişti. Dördüncüsü kırk kişiyi kura ile iki gruba ayırmıştı.
«Dördü de olumlu,» dedi dernek başkanı. «Dördü de yağ masajının diz ağrısını azalttığını söylüyor. Bu dört kanıt demek, değil mi?»
Çalışmaları getiren halk sağlığı araştırmacısı kâğıtları renklerine göre sıraladı. «Dört kanıt değil,» dedi. «Dört ayrı ağırlıkta dört tanıklık. Ve en hafifi, en çok konuşanı.»
Bu derste ne olacak
Gözlemsel çalışma ile klinik deney arasındaki temel ayrım, karıştırıcı etkenler ve ters nedensellik, Giriş ve Güvenlik akademisinin kanıt modülünde anlatıldı. Bu ders o ayrımı tekrarlamıyor; onu bir dizi tasarıma açıyor. Tek bir vakadan başlayıp kura ile gruplara ayıran denemeye kadar uzanan basamakları, her birinin hangi soruya yanıt verebildiğiyle birlikte sıralıyor.
Önce Caraka'nın bir tanıyı tedaviye verilen yanıttan çıkardığı yöntem okunuyor: klasik metindeki en eski «deneme» biçimlerinden biri. Ardından tıp tarihinin en öğretici olaylarından biri geliyor: on yıllık bir gözlem çalışmasının koruyucu bulduğu bir tedavinin, kura ile yapılan bir denemede zarar verdiğinin anlaşılması. Son bölüm, derneğin masasındaki dört çalışmayı bu basamaklara yerleştiriyor.
Derneğin üyeleri ve araştırmacı, bu akademinin ilk derslerinden beri izlenen kurmaca bir ekiptir; durumlardaki kişiler de uydurmadır.
Sıfır noktası
Bir çalışma tasarımı, bir sorunun hangi yolla sınanacağının planıdır. Bütün tasarımlar iki büyük gruba ayrılır. Gözlemsel tasarımlarda araştırmacı olanı izler ve kaydeder; kimin hangi uygulamayı alacağına karışmaz. Deneysel tasarımlarda ise araştırmacı uygulamayı kendisi verir ve kimin alacağına kendisi karar verir.
Gözlemsel tasarımların içinde de basamaklar vardır. En altta tek bir hastanın ayrıntılı anlatıldığı vaka sunumu ve birkaç hastanın birlikte anlatıldığı vaka serisi bulunur; bunlar bir karşılaştırma grubu içermez. Bir üst basamakta, bir topluluğun tek bir anda fotoğrafını çeken kesitsel çalışma, bir hastalığı olanlarla olmayanların geçmişini karşılaştıran vaka-kontrol çalışması ve bir grubu zaman içinde ileriye doğru izleyen kohort çalışması yer alır.
Mekanizma — Caraka'nın denemesi
Üç bilgi yolunu anlattığı bölümün (Vi. 4) sonlarına doğru Caraka, çıkarımla öğrenilen şeylerin bir listesini verir. Bu listenin bir maddesi, bugün bir deneme tasarımı diye okunabilecek bir yöntemi anlatır.
Belirtisi açık olmayan bir hastalıkta bir tedavi denenir ve hastanın ona verdiği yanıta bakılarak hastalığın ne olduğu çıkarılır. Bu yöntem, Roganidāna akademisinin upaśaya dersinde ayrıntılı anlatıldı. Burada onun bir çalışma tasarımı olarak taşıdığı güç ve zaaf okunuyor.
Gücü, gözlemle yetinmeyip bir şey yapmasıdır: tedavi uygulanır ve sonuç izlenir. Bu, bir deneyin ilk adımıdır. Zaafı ise bir karşılaştırmanın olmamasıdır. Hasta iyileştiğinde bunun tedaviden mi, hastalığın kendi seyrinden mi, yoksa iyi bakılmanın ve beklentinin etkisinden mi olduğu bilinemez. Bugünkü dille, upaśaya kontrol grubu olmayan tek kişilik bir denemedir.
Mekanizma — gözlemin yanıldığı yer
Gözlemsel tasarımların gücü ile zaafı, tıp tarihindeki bir olayda çok açık görünür. Menopoz sonrası kadınlara verilen hormon tedavisinin kalp hastalığını önlediği, uzun yıllar boyunca büyük gözlem çalışmalarına dayanarak düşünüldü.
Bu, dikkatle yapılmış bir kohort çalışmasıydı. Büyüktü, uzun sürdü, bilinen risk etkenlerini hesaba kattı. Ama kimin hormon kullanacağına kadınlar ve hekimleri karar vermişti. Hormon kullanmayı seçen kadınlar, ölçülmemiş başka yönlerden de daha sağlıklı olabilirdi. Bu sorunun yanıtı ancak kimin hormon alacağına kuranın karar verdiği bir denemeyle verilebilirdi.
İki çalışma aynı soruya ters yanıtlar verdi. Gözlem çalışması hormonun koroner riski neredeyse yarıya indirdiğini, kura ile yapılan deneme ise riski artırdığını buldu. Bu ders, bir gözlem çalışmasının ne kadar özenli olursa olsun, kimin hangi uygulamayı alacağının kişilerin kendi seçimine bırakıldığı durumlarda yanılabileceğini gösterir. Bu yanılgıyı en güvenilir biçimde önleyen şey, gruplara ayırmanın kura ile yapılmasıdır.
Ama bu olay gözlem çalışmalarının değersiz olduğunu da göstermez. Seyrek yan etkileri bulmak, uzun yılların sonuçlarını izlemek ve kura ile denemenin etik ya da pratik olmadığı soruları incelemek için gözlem çalışmaları vazgeçilmezdir. Her tasarımın yanıtlayabildiği bir soru ve yanılabildiği bir yer vardır.
Mekanizma — dört kâğıt, dört ağırlık
Derneğin masasındaki dört çalışma artık yerleştirilebilir. Birincisi bir vaka sunumudur: tek bir hastanın iyileşme hikâyesi. Bir soruyu ortaya atabilir, ama yanıtlayamaz. İkincisi bir vaka serisidir: otuz hastanın kayıtları, bir karşılaştırma olmadan. Masaj alan hastaların ağrısı azalmışsa, bunun masajdan mı, zamanla mı, yoksa ağrısı en kötü olduğunda kliniğe gelip doğal olarak düzelen hastalardan mı kaynaklandığı bilinemez.
Üçüncüsü bir kohort benzeri karşılaştırmadır: masajı seçenlerle seçmeyenler. Bir karşılaştırma vardır, ama gruplar kendi seçimleriyle oluştuğu için, hormon hikâyesindeki yanılgıya açıktır. Dördüncüsü, kırk kişiyi kura ile ayıran küçük bir denemedir. Dördü arasında en güçlü tasarım budur; ama kırk kişi, sonucun şansa bağlı olup olmadığını güvenle söylemek için az olabilir.
Bu sıralamanın bir uyarısı vardır: tasarımın basamağı, bir çalışmanın iyi yapılıp yapılmadığını tek başına söylemez. Kötü yürütülmüş küçük bir deneme, özenle yürütülmüş büyük bir kohort çalışmasından daha az bilgi verebilir. Tasarım bir çalışmanın taşıyabileceği en büyük ağırlığı belirler; o ağırlığı gerçekten taşıyıp taşımadığını ise yürütülüşü belirler.
Usta katmanı — bir sonucu tasarımıyla birlikte okumak
Bir uygulayıcının bir çalışmayı okurken soracağı ilk soru «ne buldu» değil, «nasıl buldu» olmalıdır. Bu bir karşılaştırma içeriyor mu? Karşılaştırma varsa, grupları kim oluşturdu: kişilerin kendi seçimi mi, yoksa kura mı? Kaç kişi izlendi ve ne kadar süre?
Bu sorular bir uygulayıcının danışma odasındaki dilini de değiştirir. «Çalışmalar gösteriyor» demek yerine «bir vaka serisinde şu görüldü» ya da «küçük bir denemede şu bulundu» denir. Bu, danışana kanıtın ağırlığını dürüstçe aktarır ve uygulayıcının sözünün güvenilirliğini korur.
Kapanış katmanı — bu dersin sınırı
Bu ders bir araştırma sorusunu sınamanın başlıca yollarını sıraladı: vaka sunumu ve vaka serisi, kesitsel çalışma, vaka-kontrol çalışması, kohort çalışması ve kura ile yapılan karşılaştırmalı deneme. Caraka'nın tedaviye yanıttan tanı çıkaran yöntemi, bir denemenin ilk adımını taşıyan ama bir karşılaştırma içermeyen tek kişilik bir deneme olarak okundu.
Hormon tedavisinin hikâyesi, özenle yapılmış büyük bir kohort çalışmasının koruyucu bulduğu bir tedavinin, kura ile yapılan bir denemede zarar verdiğinin anlaşılabileceğini gösterdi. Gözlem çalışmalarının değeri inkâr edilmedi; ama kimin hangi uygulamayı alacağının kişilerin seçimine bırakıldığı durumlarda yanılabildikleri görüldü.
Bir çalışmanın sonucu, tasarımı ve yürütülüşü okunmadan aktarılmaz; karşılaştırma içermeyen bir vaka sunumu ya da vaka serisi bir uygulamanın işe yaradığını göstermez.
Yaygın hatalar ve yanlış bilinenler
Yaygın yanlışAynı yönde sonuç veren birkaç çalışmanın tasarımlarından bağımsız olarak eşit ağırlıkta kanıt olduğu sanılır.
Bir vaka sunumu ile kura ile yapılmış bir deneme çok farklı ağırlıktadır.
Yaygın yanlışBüyük ve uzun süreli bir gözlem çalışmasının sonucunun kesin olduğu düşünülür.
Hormon tedavisinde on yıllık bir kohort çalışması koroner riskin azaldığını, kura ile yapılan bir deneme ise arttığını buldu.
Yaygın yanlışKura ile yapılan bir denemenin her zaman en iyi seçenek olduğu sanılır.
Seyrek yan etkileri ve uzun yılların sonuçlarını incelemek için gözlem çalışmaları çoğu zaman daha uygundur.
Yaygın yanlışBir tedavi sonrasında iyileşen bir hastanın tedavinin işe yaradığını gösterdiği düşünülür.
Karşılaştırma olmadan, iyileşmenin hastalığın kendi seyrinden olup olmadığı bilinemez.
Yaygın yanlışTasarımın basamağının bir çalışmanın kalitesini tek başına belirlediği sanılır.
Kötü yürütülmüş bir deneme, iyi yürütülmüş bir gözlem çalışmasından daha az bilgi verebilir.
Aklında kalsın
Gözlemsel tasarımlarda araştırmacı olanı izler; deneysel tasarımlarda uygulamayı kendisi verir ve kimin alacağına kendisi karar verir.
Vaka sunumu ve vaka serisi bir soru ortaya atabilir, ama karşılaştırma içermediği için yanıtlayamaz.
Caraka'nın tedaviye yanıttan tanı çıkaran yöntemi, kontrol grubu olmayan tek kişilik bir denemedir.
Hormon tedavisinde büyük bir kohort çalışması koroner riskin yarıya indiğini, kura ile yapılan bir deneme ise arttığını buldu.
Her tasarımın yanıtlayabildiği bir soru ve yanılabildiği bir yer vardır.
Derneğin masasındaki dört kâğıt dört kanıt değil, dört ayrı ağırlıktaydı; en hafifi, tek bir hastanın hikâyesiydi.
Sonraki derse köprü
Dernek başkanının yeni gündem maddesi tek bir soruydu: kaç kişiye ihtiyaçları var ve onları nereden bulacaklar? Bir çalışmanın tasarımı ne kadar güçlü olursa olsun, sonucunun kime taşınabileceğini kimlerin katıldığı belirler.
Bir sonraki ders Örneklem.
O derste sorulacak olanlar şunlar: bir çalışmaya kaç kişinin katılması gerekir ve bu sayı neye göre belirlenir, katılımcılar nasıl seçilir, ve bir çalışmanın katılımcıları ile sonucun uygulanacağı kişiler birbirine benzemediğinde ne olur?